نقش خانواده در کاهش و افزایش بزهکاری

به کوشش: سید ناصر موسوی

کاش همه ی آدم ها، آدم های خوبی می بودند؛ خوب به این معنا که جان، مال، امنیت و آسایش دیگران را تهدید نمی‌کردند و همه به حق و حقوق خود قانع می بودند. به خاطر پول، مقام و منصب و یا هر چیز دیگری، علیه دیگران دسیسه نمی کردند و آزادی و قرار را از همنوعان سلب نمی‌ساختند.

حتماً شما هم همین خواست و توقع را داشته  و دارید، خصوصاً آن عده از آدم‌هایی که مورد ستم، تجاوز و ظلم انسان های همانند خود قرار گرفته و عده‌ای به شکل فاجعه باری صدمه‌ی روانی و یا جسمی از ناحیه آدم های " بد " و " شرور "  متحمل شده اند.

چه خوب می بود اگر کاری برای از بین بردن زمینه پرورش انسان های بزهکار، یعنی کسانیکه مقررات و قوانین پذیرفته شده‌ی جوامع را نقض می کنند، انجام می شد و یا لااقل تعداد آنها را کم تر می ساخت.

در این گزارش به این دغدغه جامعه پرداخته ایم تا به  برخی از سوالهای مطرح در مورد پیدایش و زمینه های افزایش و یا کاهش این نوع انسان ها، که از آنها به نام انسان‌های خطرناک و تبهکار یاد می‌شود، بپردازیم و خصوصاً به نقش مثبت و یا منفی خانواده در این مورد پرداخته ایم. امید با ارسال نظرات و پیشنهادات سالم خود با ما همکار فکری باشید.

محیط یکی از عواملی است که رفتار، حرکات و شخصیت انسان هارا دگرگون ساخته و تحت تاثیر قرار می دهد؛ برخی از آدم ها تحت تاثیر محیط و مکان زندگی خود، دست به انجام اعمال تبهکارانه و مجرمانه می زنند. آقای عزیز الله بختیاری، محقق و جامعه شناس در تحلیلی که از عوامل و زمینه های پیدایش افراد مجرم و خلاف کار دارد نیز به این نکته اشاره می کند. به باور آقای بختیاری، اقتصاد ضعیف، فرهنگی از هم گسسته و اختلال نظام های سیاسی و اجتماعی جوامع فقیر مثل افغانستان، باعث افزایش بزهکاری  های  اجتماعی شده است:« در جوامعی که از لحاظ اقتصادی فقیر هستند، افراد وادار می شوند که به خود فروشی، دزدی و انواع دیگر جرایم تن بدهند تا بتوانند از آن طریق امرار حیات کنند.» در جامعه فقیر، یکی از پدیده هایی که شایع است، جهل و بی سوادی است که به گفته ی آقای بختیاری در افزایش گروه های تبهکار نقش مهمی دارد، زیرا افراد بی سواد، بیشتر از شهروندان دیگر زمینه ی پیوستن به گروه های بزهکار، خصوصاً  اعتیاد به انواع مواد مخدر را دارند.

به عقیده آقای بختیاری پایین بودن سطح فرهنگ یک جامعه نیز در افزایش گروه ها و افراد بزهکار نقش دارد. به گفته وی:« در جوامع که سطح فرهنگی ایشان پایین است، افراد بیشتری دست به اعمال بزهکارانه می زنند.»

آقای محمد رحیم سر چشمه‌یی، کارشناس امور اجتماعی و نویسنده با تبیین نظریه های زیست شناختی، روان شناختی و جامعه شناختی جرم، درباره‌ی منشأ و ریشه‌های بزهکاری، می گوید، بر اساس دیدگاه جامعه شناختی، دگرگونی های اجتماعی در ایجاد، افزایش و کاهش انواع جرایم و تبهکاری ها مؤثر اند و به باور وی:« عواملی چون فقر، بیکاری، بی ثباتی، استبداد سیاسی، رسانه های جمعی، نگرش های مذهبی و فرهنگی، خشونت خانوادگی و... در صعود و نزول گراف بزهکاری نقش اساسی دارند.»
یکی دیگر از عوامل کاهش و یا افزایش میزان ناهنجاری ها، نوع و ساختار خانواده ها است؛ خانواده های سالم که در آن فضایی مملو از صمیمیت و صفا حاکم است، روابط زن و شوهر بر اساس احترام متقابل و سلامت اخلاقی برقرار می باشد و نیز مسوولیت پرورش فرزندان خود را متعهدانه بر عهده می  گیرند، اکثراًَ دارای فرزندانی هستند که از لحاظ اخلاقی سالم و قانون پذیر هستند. به گفته ی آقای سرچشمه ای،« زمانی که یک خانواده نتواند به صورت درست کار کرد هایش (وظایفش) را انجام دهد و یا در انجام آنها از خود ضعف نشان دهد، زمینه ی آسیب پذیری اعضای خانواده را فراهم ساخته و سرانجام تمامی و یا برخی از آنها به جمعیت بزهکاران جامعه می پیوندند و اگر بر عکس، خانواده از عهده وظایف و مسوولیت های خویش در قبال فرزندان و اعضای آن به خوبی بر آید، به همان اندازه در از بین بردن زمینه ها و عوامل خلاف کاری سهم گرفته است.»

خانواده اولین جایی است که شخصیت کودکان در آن شکل می گیرد و ذهنیت های مثبت و یا منفی نسبت به چیزی در افکارش ریشه می دواند که بعدها در عمل و رفتار آنها ظاهر می شود. انجینر سردار حسین نیز بدین باور است و می گوید:« خانواده اولین دانشگاهی است که انسان در آن چشم می گشاید و چیزهایی زیادی را فرا می گیرد.» به گفته ی سردار حسین به همین خاطر است که کودکان، خصوصاً پسران رفتار پدران را تقلید کرده و او را الگوی رفتاری خویش قرار می دهند. سردار حسین تاکید می کند که فضای خانه و خانواده، روی شکل گیری شخصیت کودکان فوق العاده اثر می گذارد، و از همین رو برای تربیت فرزندان خوب، لازم است که خانواده ها به معنویت و مسایل دینی اهتمام ویژه داشته باشند و فرزندان خود را با روحیه دینی بزرگ کنند تا انسان های خوبی باشند.

دورخانی عزیز، به عنوان یک مادر، باور دارد که خانواده‌های سالم و خوب، فرزندان خوب و خانواده های از هم‌گسیخته و ضعیف افراد بزهکار به جامعه تحویل می‌دهند. به گفته ی وی ضعف فرهنگی و اقتصادی در خانواده‌ها و ناهنجاری های اجتماعی در سطح کشور سهم عمده در بالا بردن تعداد  افراد مجرم و بزهکار دارد.

برای دریافت اهمیت نقش خانواده ها در مورد کاهش یا افزایش بزهکاری، از محلی دیدار داشتم که تعدادی از افراد را دریافتم. یکی از این  فرد که معتاد به مواد مخدر است ضمن اذعان به آلوده بودن محیط زندگی اش، از خانواده خویش نیز شکایت داشت و می گفت: خانواده اش، کنترل بر آنها نداشت و در مورد کارهایش هیچ کسی از او پرسان نمی کرد. به عقیده‌ی او، اگر خانواده اش در تربیت و پرورش او، وظیفه خود را درست انجام می دادند، شاید  وی به این مصیبت  مبتلا نمی شد.»

البته این روزها، نقش خانواده کم رنگ تر شده است و به جای آن رسانه های ارتباط جمعی در شکل دهی شخصیت انسان ها به خصوص کودکان جایگاه خاص تری به خود گرفته است، اما با این هم خانواده به عنوان رکن اساسی و زیر بنایی جامعه، نقش مهمی در پرورش جامعه سالم و شهروندان خوب دارد و اگر کانون خانواده ها ضعیف و یا نابود شود، میزان افراد بزهکار بیشتر خواهد شد.