|
مسیح (ع) در ادبیات فارسی دری 1
قبل از
اینکه به حضرت عیسی توجه داشته و در مورد او سخن بگوئیم؛ لازم است تا در
مورد مسیحیت نکاتی را بدانیم چه این دین؛ با توجه به عصر و زمان و موضعی که
داشته است؛ همواره به شکل خاصی مورد قبول پیروان خود و ادیان دیگر بوده است
چنانچه مسیحیان نیز در مورد عیسی بن مریم (علیه السلام) تاکنون به اتفاق
نظری دست نیافته اند که تضاد باورهای یهودیان فلسطین و کلیسیای شرقی و غربی
این نکته را می رساند.
یهودیان
فلسطین در ابتدای ظهور آئین حضرت مسیح (ع)،؛ از آن حضرت چهره ای را ترسیم
می کنند که بغاوت و شورشگری به خوبی در آن سیما قابل مشاهده است و به همین
گونه پیروان کلیساهای شرق غرب او را ابن الله یا فرزند خداوند می دانند!
عیسی در آینه اشعار:
در ادبیات
اسلامی این بینش شکل دیگری را به خود می گیرد چنانچه در آغاز اسلام پیروان
این دین؛ عیسی (ع) را به عنوان پیامبری بر حق از جانب خداوند می دانند که
نه زاده ی اوست و نه مهر شرک و بغاوتی بر پیشانی دارد.
و چنانچه
شعر زیرین بیانگر معجزه ی عیسی (ع) به عنوان پیامبری است که در گهواره سخن
می گوید:
هنوز ناشده
سوسن زبند غم آزاد
دراز کرد
زبان چون مسیح در گفتار (ظهیر فارابی)
بیت فوق
مطابقت دارد با آیه ی بیست و نهم سوره ی مبارکه ی مریم که حضرت عیسی (ع) به
جواب قوم خویش در گهواره چنین می فرماید:
«من بنده ی
خدایم که مرا کتاب آسمانی و شرف نبوت عطا فرمود»
چنانچه گفته
شد؛ سیمای مسیح و مسیحیت در ادبیات فارسی دری؛ بر اساس مندرجات قرآن کریم و
احادیث اسلامی تشریح و توصیف می شود. در این نوشتار کوتاه سخنی خواهیم داشت
پیرامون تثلیث، اگر چه موضوعاتی از این دست خارج از قلمرو بحث های ادبی
بوده و ارتباط با علم کلام دارد. اما پرداختن به این موضوع (تثلیث) به
منزله ی اشارتی است به آن دسته از آثار ادبیات فارسی دری که در این باره
نوشته شده اند.
همچنان؛ جهت
تثبیت این ادعا، که عیسی (ع) فرزند خداوند نیست و تثلیث نیز چیزی جز سخن
های بی پایه نیست که این باور در اشعار و ابیات ذیل به خوبی آشکار است:
چه معنی گفت
عیسی بر سردار
که آهنگ
پدر دارم به بالا! (خاقانی)
تعجب خاقانی
در بیت بالا از گفته ی عیسی (ع) نشان دهنده ی آن است که وی اعتقاد به مصلوب
شدن و فرزند خدا بودن حضرت عیسی (ع) ندارد که در این مورد نیز خداوند کریم
آیه بیست و نهم سوره ی مبارکه توبه مصلوب شدن یا ابن الله بودن عیسی (ع) را
نفی نموده چنین می فرماید:
« و یهود
گفتند: عزیر (عیسی (ع) پسر خداست و نصاری گفتند: مسیح (ع) پسر خداست، این
سخنان را که این ها بر زبان می رانند خود را به کیش کافران مشرک پیشین
نزدیک و مشابه می کنند، خدا آنها را هلاک و نابود کند، چرا آنان به خدا
نسبت دروغ بستند؟»
همچنین
خداوند کریم در آیات 156و 157 سوره ی مبارکه ی نساء چنین می فرماید: « و
گفتند که ما عیسی (ع) رسول خدا را کشتیم در صورتی که او را نکشتند و نه به
دار کشیدند، بلکه امر بر آنها متشبه شد و همانا آنان که درباره ی او عقاید
مخ-تلف اظهار داشتند از روی شک و تردید سخنی گفتند و عالم به او نبودند، جز
آنکه از پی گمان خود می رفتند و به طور یقین مسیح را نکشتند» (نساء ـ 156)
علاوه بر
این، شعرای پارسی گوی در رد تثلیث سروده اند که آن هم به یقین بر گرفته از
آموزه های قرآن می باشد مانند بند دوم ترجیح بند هاتف اصفهانی که در این
مورد نیز خداوند کریم در آیات 34 و 92 سوره ی مبارکه ی مریم با صراحت این
موضوع را نفی کرده است و این است قسمتی از بند دوم ترجیح بند هاتف اصفهانی
که می گوید:
در کلیسا به
دلبری ترسا
گفتم ای دل
به دام تو در بند
ای که دارد
به تار زنارت
هر سر موی
من جدا پیوند
ننگ تثلیث
بر یکی تا چند
نام حق
یگانه چون شاید
که اب و ابن
و روح قدس نهند (هاتف اصفهانی) (1)
همچنان در
این مورد می توان به ابیات ذیل اشاره نمود:
خدا را که
مانند و انباز و جفت
ندارد شنیدی
که ترسا چه گفت (بوستان سعدی)
همچو ترسا
مباش سرگردان
رخ زثالث
ثلاثه برگردان (اوحدی)
****
تا زثالث
ثلاثه جان نبری
گوی وحدت بر
آسمان نبری (نظامی گنجوی)
بنابر عقاید
حقه مسلمین و آیات متبرکه ی قرآن مجید، حضرت عیسی (ع) مصلوب نشده بلکه به
سوی خداوند عروج کرده است و تا موعد معینی در پرستش خداوند است تا آنکه به
این جهان بازگردد که واقعیت عروج؛ در اشعار شعرای پارسی دری به خوبی مشهود
است مانند ابیات زیرین:
عیسیم از
بیت معمور آمده و زخوان خلد
خورده قوت و
زله اخوان ز خوان آورده ام
******
سزد گر
عسیسی اندر بیت معمور
کند تسبیح
از این ابیات عزا (خاقانی)
ابیات زیر
به شکل واضح تری از ظهور حضرت عیسی (ع) خبرمی دهند که بدین طریق مسئله ی
مصلوب شدن وی را می توان عقیده ای واهی و از جمله ی خرافات عامیانه ی شایع
در میان مسیحیان دانست.
همین که
دجال بیاید بگشا راه مسیح
هین که شد
روز قیامت بزن آن ناقورم (دیوان شمس)
دجال هجر بر
سرم از غم قیامت است
لابد فسون
عیسی و تیمارم آرزوست
مسیح (ع) از نگاه محققین:
شناخت و طرز
برداشت جامعه ی اسلامی از مسیح و مسیحیت که در ادبیات اسلامی ظاهر شده است
اشکال گوناگونی به خود گرفته و در هر مقطع زمانی مورد توجه محققین، ادبا و
مورخین قرار گرفته است.
هویت حضرت
عیسی (ع) در اوایل اسلام و دوره های بعدی در نزد مسلمانان توسط شعرا و
نویسندگان مسلمان وغیر مسلمان تشریح و توضیح گردیده است آثار آفریده شده
توسط محققین مسیحی، اطلاعاتی با ارزش در مورد جایگاه مسیحیت عربی در ابتدای
ظهور اسلام و قبل از آن ارائه می کند و چگونگی موثریت این آئین را بر مکتب
اسلامی تشریح می دارد که می توان به نوشته های لامنس (کشیش بلجیمی) و یک
کشیش دیگر سویدنی به نام «تورآندا» (3) اشاره نمود که هر دو اثر با آنکه به
اثر تحقیقات عمیق به وجود آمده اند اما چنان به نظر می رسد که این نوشته ها
بر اساس اهداف خاصی نوشته شده و در واقع بنا به قول داکتر قمر آرین خواسته
اند پیدایش اسلام و ادبیات اسلامی را تحت تأثیر مسیحیت جلوه دهند.
آثار دیگری
از محققین یهودی وجود دارند که تقریبا تمام شان در نهایت هدف دسترسی به
خواسته ای واحد و مشخص دارند و به همین دلیل است که این آثار اکثرا بر مبنی
مبالغه و مسایل بی پایه به وجود آمده اند که آن جمله است.
1ـ تعالیم
یهودی و مسیحی در عربستان ما قبل اسلام و اوایل عهد آن،؛ اثر هیرشبرگ (4)
2ـ بسط و
تحول اسلام در اوایل عهد آن اثر مارگولیوث (5)
به اضافقه
این آثار؛ عده ای دیگر از مستشرقین سیمای مسیح و آئین مسیحیت را در اشعار
شعرای مسلمان (در دوره های مختلف ادبیات اسلامی) و سلوک خلفای اسلامی و
تلقی مسلمانان از حضرت عیسی (ع) و آئین وی را بیان نموده اند که « دعوت
اسلامی« اثر آرنولد (6) و رنسانس اسلام اثر آدام متز (7) از جمله آ ثاری
به شمار می روند که در این مورد بحث نموده اند.
به طور کلی
می توان گفت که مطالعات مستشرقین یهودی و مسیحی در ادبیات فارسی دری و آنچه
که آنها در ادبیات فارسی به جستجویش بودند (مسیح (ع) مسیحیت و تأثیر آن بر
اسلام) باعث شد تا آثاری به وجود بیاید تا نویسندگان و شعرای پارسی گوی با
استفاده از آنها و تکیه بر گفته های قرآن کریم تصویری مشخص از حضرت مسیح
(ع) ترسیم نمایند که در آفرینش شاهنامه؛ اثر فناناپذیر فردوسی بزرگ در این
ز مینه؛ از همین آثار (آثار مسیحیان) به عنوان مأخذ استفاده شده است. آثاری
که روابط پارسی گویان ایرانی (8) قبل از اسلام با مسیح و مسیحیت و سیمای
مسیح (ع) را در ادبیات آن زمان بازگو می کند که به طور نمونه می توان به
آثار ذیل اشاره نمود.
1ـ شهرهای
ایران اثر خانم پیگولوسکایا که وضح مسیحیت را در زمان ساسانیان و اشکانیان
توضیح نموده است.
2ـ مطالعات
هوفمان که در مورد شهدای مسیحی عصر ساسانیان معلومات جالبی را ارائه نموده
است.
3ـ رساله ی
گوشتمید که ارتباطات سیاسی ـ ادبی جهان مسیحیت را در زمان اشکانیان با
ایرانیان (9) مورد تحقیق و بررسی قرار داده است .
پاورقی:
1ـ دیوان
هاتف اصفهانی ( 26 ـ 25).
2- lammens, chrefiens
ala mecque 1918 (مسیحیت
در مکه)
3- tor andrae 1926.
4- hirchberg 1939.
5- Margoliouth 1914
6- arnold, preaching
of islam 1913.
7- mez, a, renaissance
1922.
8ـ منظور از
ایران، ایران امروزی نیست بلکه ایرانی است که در زمان ساسانیان و اشکانیان
وجود داشت که قسمتی از خاک افغانستان، تاجیکستان و ترکمنستان امروزی جزئی
از پیکره ی ایران آن زمان را تشکیل می دهد.
9ـ منظور از
ایرانیان نیز، ساکنین ایران زمان ساسانی و اشکانی است.
?سید
محمد امین عالمی
|
