|
واقعه غدیر
خم: عهد معهود و میثاق مأخوذ
نويسنده: فرزان شهیدی
عید غدیر
خم که در آسمان ها به «عهد معهود» و در زمین به «میثاق مأخوذ» خوانده شده،
بنا بر روایت امام صادق(ع) بزرگترین عید شیعه است، زیرا در این روز«ولایت»
که اساس سایر احکام اسلام است تثبیت شده وبه تعبیر قرآن، دین خدا کامل
ونعمت تمام گشته است(الیوم أکملت لکم دینکم وأتممت علیکم نعمتی...)
واقعه
غدیر خم وحدیث ولایت که در این روز تاریخی بر زبان مبارک پیامبر اکرم(ص)
جاری گشته، از لحاظ تاریخی جزء روایات متواتر است وبیش از 350 تن از علمای
اهل سنت آن را در کتب روایی وتاریخی خود نقل کرده اند. پس اختلاف شیعه وسنی
در ماجرای غدیر ونصب علی(ع) به امامت وجانشینی پیامبر(ص)
چیست؟
آن چه
موجب اختلاف شده تفسیر واژه مولی در روایت «من کنت مولاه فعلی مولاه» است
که شیعه آن را حمل بر رهبری وامامت نموده واهل سنت از آن به دوستی وموالات
تعبیر می کنند. از سوی دیگر وقایع پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) به گونه ای
رقم خورد که مسایل نظری را تحت الشعاع خود قرار داد ومقتضیات زمانه،
مسلمانان را به سوی پذیرش روند خلافت(در مقابل امامت) وبلکه نهادینه کردن
آن سوق داد.اهل سنت به خلافت به عنوان امر واقع می نگرند وبر این اساس برای
آن نظریه پردازی فقهی وحقوقی کرده اند.
ظهور
تعارض تاریخی میان غدیر وسقیفه ـ که فاصله زمانی زیادی از هم نداشته اند ـ
ریشه در گذشته داشته وتعصبات جاهلی وجاه طلبی ها وحسادت های دیرین، توصیه
های پیامبر را به محاق فراموشی سپرد. نزول آیه «والله یعصمک من الناس»
نشانگر آن است که اعلام ولایت علی(ع) خطرات احتمالی برای پیامبر در برداشته
است. البته طلایه داران سقیفه در صف اول شادباش گویان به امامت علی(ع)
بودند، اما کسانی هم بودند که مخالفت خود را پنهان نداشته وهمچون حارث بن
نعمان تا مرز کفر وعناد وسرسپردن به عذاب الهی پیش رفتند(سأل سائل بعذاب
واقع للکافرین لیس له دافع).
سقیفه بنی
ساعده در بردارنده بیعتی بود خواسته یا ناخواسته که خلیفه مسلمین را علیرغم
سفارش پیامبر در باره علی(ع)، برگزید وهمین امر منشا اختلاف وایجاد دو مشرب
فکری وکلامی شد که بعدها در تشیع وتسنن وشعبه های گوناگون آن نمود یافت.
امیرالمومنین(ع) به عنوان نماینده مهم بنی هاشم در سقیفه حضور نداشت واساسا
این نشست را فاقد مشروعیت می دانست، اما چون عموم مسلمین(ویا برخی خواص آن
ها) آن را پذیرفتند، مخالفت عملی نشان نداد وبلکه در بسیاری موارد به خاطر
مصالح اسلام ومسلمانان، حاکمیت جدید را یاری می داد.
خلافت
اسلامی که در ابتدا تلاش داشت به سنت پیامبر تأسی نماید، رفته رفته دچار
انحراف شد وحکومت اسلامی جای خود را به سلطنت اموی وسپس عباسی داد. البته
چنین روندی قابل پیش بینی بود چون در سقیفه «شایسته سالاری» بر اساس فضایلی
چون عصمت واعلمیت وعدالت نادیده انگاشته شد. تئوری «اهل حل وعقد» که
دستاورد نظری سقیفه به شمار می آمد، به تدریج به «استخلاف» ونهایتا
«استیلا» و«وراثت» تبدیل شد وهمین امر منشا اختلافات فقهی حتی میان علمای
اهل سنت گردید. برای نمونه ابوحنیفه نظریه استیلا را رد می کند اما غالب
علمای سنی همچون شافعی قائل به آنند که خلیفه در شرایط اضطراری می تواند با
قهر ونیروی شمشیر بر مسلمانان حاکم شود.
ماوردی در
«الاحکام السلطانیة» خلیفه را جانشین پیامبر می داند که امور سیاست امت
اسلام به او تفویض شده است، اما تعیین خلیفه را مطابق نظریه شیعه بر اساس
نص امامت نمی داند. غزالی نیز در کتاب «فضائح الباطنیة» به دفاع از خلافت
المستظهر در بغداد پرداخت ودیدگاه باطنیگری تشیع واسماعیلیه را رد کرد. وی
در کتاب احیاء العلوم قائل به آن است که در شرایط وقوع فتنه انعقاد حکومت
وخلافت بدون شرایطی چون ورع وعلم، قابل اقامه است. البته علمایی چون ماوردی
وغزالی زمانی در دستگاه خلافت دارای منصب بودند، لذا دفاع از خلافت وتدوین
حقوق سیاسی آن را وظیفه خود می دانستند.
اما شیعه
برای امامت شانی باطنی ومقدس قائل است وحاکمیت غیر امامان را مشروع نمی
داند، هر چند مقبول مردم باشد. طبق احتجاجات شیعه که در کتب کلامی همانند
«تجرید الاعتقاد» خواجه نصیر الدین طوسی وشرح آن یعنی «کشف المراد» نوشته
علامه حلی به تفصیل آمده است، شواهد واقعه غدیر ونیز سخنان متواتر دیگر
پیامبر حاکی از آن است که اطلاق واژه مولی ودیگر واژه ها مانند امام و وزیر
ووصی به امیرالمومنین(ع)، فراتر از موضوع دوستی ومودت است. علامه امینی در
کتاب ارزشمند خود «الغدیر» حدود بیست قرینه ذکر می کند که نشان می دهد لفظ
مولی دال بر مفهوم امامت وولایت است.
از جنبه
اعتقادی غدیر حامل پیام امامت منصوص ومعصوم است. به عبارتی خداوند متعال
برترین انسان ها را برای رهبری مردم برگزیده وآن را نصب می کند. پس امامت
یک مقام انتصابی از سوی پروردگار است وخداوند بنابر حکمت بالغه ورحمت
خود(قاعده لطف) پاکترین وشایسته ترین رهبر را برگزیده تا هدایتگر مردم وحجت
او بر اهل زمین باشد.
شاید برخی
شبهه دیکتاتوری واستبداد را در خصوص انتصاب رهبری الهی مطرح سازند که البته
این شبهه وارد نیست، چون اولا پروردگار از هر گونه ظلم وستم به بندگان خود
بری است و جز صلاح وسعادت آنان را نمی خواهد. ثانیا مقام امامت بدون بیعت
وخواست مردم تحقق عینی نمی یابد واین همان مفهوم مردم سالاری یا دمکراسی
است که در حال حاضر برترین گزینه برای حاکمیت شناخته شده است. به همین دلیل
است که برگزیده غدیر حدود 25 سال خانه نشین شد وسکوتی تلخ وصبری جانکاه
پیشه کرد که به تعبیر خود در خطبه شقشقیه در این دوران فترت، خار در چشم
واستخوان در گلو داشت.
ائمه
معصومین که بنا بر اعتقاد شیعه عهده دار امامت وحکومت پس از پیامبر هستند،
در این بستر مورد ظلم وفشار واقع شده و به خاطر عدم اقبال مردم در حاشیه
وانزوا قرار گرفتند. هر چند در دوران خفقان اموی وعباسی، بار رسالت الهی را
در پاسداری از معارف واحکام اسلام ناب، گاه با مبارزه علمی وفرهنگی وگاه با
سلاح تقیه ومبارزه منفی بر دوش کشیدند.
با این
حال پیام غدیر وحقانیت امامت علی(ع) وفرزندانش همچنان پابرجا بوده وواقعیت
های تلخ تاریخی وجفاهای اجتماعی پس از دوران پیامبر(ص)، از منزلت عهد معهود
ومیثاق مأخوذ نکاسته است. شاید جرعه نوشان زلال غدیر اندک بودند، اما عظمت
این واقعه آسمانی که در زمین رخ داد، برتر از آن است که از صحیفه هستی
زدوده شود. شیعه را اعتقاد وامید آن است که اخر الامر غدیری دیگر تحقق می
یابد ومردی از سلاله برگزیده غدیر به حاکمیت جهان می رسد که ارزش های بدر
وحنین وخیبر وغدیر وکربلا را زنده خواهد نمود.
غدیر
آزمونی بود تاریخی برای پیروان رسول الله(ص) که آیا در راه او ثابت قدم
خواهند ماند یا نه؟ شاید نگرانی پیامبر که در شأن نزول آیه «فاستقم کما
أمرت ومن تاب معک» فرمود:«شیّبتنی سورة هود»، بیهوده نبوده است، چرا که او
«رحمة للعالمین» است وهمواره دل نگران امت خود وبلکه همه جهانیان است...
منبع:
باشگاه انديشه 17/10/85
|
