اسلام و مشارکت سیاسی

محمد شریف طیبی

واقعیت حضور مردم در فرایند های سیاسی امروزه امری مقبول و جا افتاده می نماید و این نوشتار نیز با یک بررسی سطحی درصدد است تا چگونگی سهم گیری فعال یا منفعل مردم در نظام سیاسی و جریانات حکومتی را از نظر دین مقدس اسلام پاسخ دهد. اما قبل بر آن :

مشارکت سیاسی چیست؟

پدیده ی مشارکت سیاسی بیان کننده حضور مردم در صحنه است و بخصوص چگونگی نقش و ایفای نقش مردم و جایگاه ارادۀ عمومی را در یک جامعه مشخص توضیح می دارد. اگر چه درمورد مشارکت سیاسی چه در باب تعریف و چه در باب مؤلفه ها و شاخصه های آن توافق نظر وجود ندارد اما با آنهم می توان گفت، حضور گسترده و فعال مردم در امور عمومی به منظور رقابت ویا حمایت از یک نظام سیاسی دانسته می شود. ویا " مشارکت سیاسی مجموعه ای ا زفعالیت ها و اعمال شهروندان برای اعمال نفوذ بر حکومت یا حمایت از نظام سیاسی است". ⁽¹⁾

به هر سخن مشارکت سیا سی واقعیت حضور مردم و شهروندان یک جامعه سیاسی در صحنه سیاست است که ممکن به منظور رقابت و یا حمایت از نظام سیاسی اعمال شود .

عوامل موثر بر مشارکت سیا سی:

مشارکت سیاسی بعنوان یک پدیده ونهاد تامینی از عوامل وشرایط گوناگون تاثیر می پذیرد. این تاثیرات گذشته از سیستم سیاسی حاکم،  وابسته به نظام اقتصادی و ساختار اجتماعی ـ فرهنگی و باورهای دینی و مذهبی و حتی رسوم و آداب و عادات یک جامعه می‌باشد. در این میان نقش فرهنگ سیاسی به مراتب برجسته تراز سایر عوامل می‌باشد. چنانچه اندیشه وران عرصه ی مطالعات فرهنگ سیاسی بر حسب میزان نفوذ و مشارکت، شهروندان وسطح آگاهی آنها از نظام سیاسی و کارکرد آن به تقسیم بند ی فرهنگ سیاسی پرداخته اند و شش نوع فرهنگ سیاسی را از هم باز شناخته‌اند.⁽²⁾ چنانچه نوع اول آن که فرهنگ سیاسی «بسته» نام گذاری شده، در جوامعی سراغ می گردد که علاوه بر پایین بودن سطح درک از فرایند‌های سیاسی در میان شهروندان آن جامعه ، مشارکت محدود و بعضا هیچ دانسته می شود. در حالیکه در نوع دوم آن یعنی فرهنگ سیاسی «تبعه»، سطح مشارکت و آگاهی شهروندان تا حدودی وجود داشته اما این حضور بیشتر منفعلانه و از سر متابعت صورت می‌گیرد.

نوع سوم فرهنگ سیاسی کاملا عکس نوع اول بوده طوریکه علاوه بر مشارکت فعال مردم در صحنه سیاست یک واحد سیاسی، میزان درک و آگاهی شهروندان از پروسه‌ی سیاست نیز بالا می‌‌باشد. در سه نوع دیگر که از اختلاط  سه نوع پیش گفته بر می‌آید، هر کدام عناصر مشتر ک از سه نوع پیش گفته را در خود نهفته داشته و به شکل محدود ـ مشارکتی، تبعی ـ مشارکتی و محدود ـ  تبعی ظاهر می گردد.

به هر صورت فکتور فرهنگ سیاسی ازتاثیر گذار ترین عاملیست که بر روند مشارکت مردم وشهروندان یک جامعه تاثیر می گذارد. از سوی دیگر فرهنگ سیاسی از یک جامعه تا جامعه ای دیگر متفاوت می باشد یا به عبارت دیگر، هر جامعه سیاسی دارای فرهنگ سیاسی مشخص همان جامعه می باشد. بنابراین فکر می‌شود با ارزیابی فرهنگ سیاسی مورد قبول دین مقدس اسلام، که از یک طرف مشخصه ها و مولفه‌های خاص و منحصر به فرد خویش را داراست و از سوی دیگر کار گزارترین عامل در کنش و واکنش سیاسی فرد تلقی می گردد، چگونگی مشارکت سیاسی را از دیدگاه اسلامی آن مورد کند و کاو قرار داد.

مشارکت سیاسی از منظر فرهنگ سیاسی در اسلام :

اگر چه در نظام دینی و باورهای اسلامی بر متابعت دینی بیش از هر چیز تاکید می شود اما واقعیت اهتمام مردم نسبت به سرنوشت، چیزیست که بیش از هر نظام فرهنگی و دینی دیگر مورد توجه بوده است.

 چنانچه پیامبر بزرگوار اسلام در این مورد می فرماید:" هر کس روز را آغاز کند و در رابطه به شئون عامه مسلمین بی تفاوت باشد، هرگز خود را مسلمان نداند.⁽³⁾ " دلیل واضح بر چگونگی تشویق به حساسیت نسبت به سرنوشت عمومی می باشد. علاوه بر آن نهادهای فقهی همانند شورا، مسئولیت همگانی، توجه به آرایی عمومی ، نصح الائمه ، جریان نظارت عموم از عموم و آزادی انتقاد از عمده ترین اصولی است که هر فرد را نسبت به خویش ، جامعه و سرنوشت امت اسلامی (جامعه اسلامی) حساس نموده و از فرو رفتن در لاک سر سپاری و بی خبری از وضعیت، احوال و شرایط حال و آینده جامعه بر حذر می دارد.

اصل شور و مشورت گذشته از این که در قرآنکریم به صراحت بیان شده در روایات متعددی نیز مورد تاکید قرار گرفته و ضمن برشماری حسنیات شور و مشورت به اعلام خطر در مورد عدم بکارگیری آن نیز خبر داده شده است. آیات 38 سوره شورا و159 آل عمران به صراحت به مشورت دستور داده و بدین ترتیب اولین کانون و منفذ در فقه سیاسی برای نفوذ گذاری بر نظام سیاسی را باز می گشاید . مفسرین وفقهای اسلامی از واژه‌ی امر که در این دو آیه تذکر رفته به امور عمومی که مربوط به نظام سیاسی و حکومتی است، تفسیر نموده‌اند.⁽⁴⁾ بنابراین اصل، نظام‌ها و حکومت‌های مستدام وپایدار خواهد ماند که بربنیاد شور ومشورت بنا شده باشد.

اصل دوم در فقه سیاسی وفرهنگ سیاسی اسلام مسولیت همگانی است آیه  (لتکونوا شهداء علی الناس)⁽⁵⁾  که هر فرد را بر مردم گواه می آورد و یا حدیث مبارکه ی « کلکم راع وکلکم مسول عن رعیته» مبنی فقهی این مسولیت همگانی را پایه میریزد. اصل سوم که درفقه اسلامی در ارتباط به امور عمومی مطرح است توجه به آرای همگانی است. در این مورد ضمن اینکه آیاتی آمده است احادیثی همانند « یدلله مع الجماعِه» ⁽⁷⁾ و « لا یجمعهم علی الضلاله» ⁽⁸⁾ بنیاد فقهی توجه وارج گذاری به آرای همگانی به خصوص در امور سیاسی و اداری می باشد.

همچنان به همین ترتیب اصل امر به معروف و نهی از منکر در بعد اجتماعی آن از عمده ترین نهاد فقه سیاسی است که می توان در باب نظارت بر امور سیاسی وا اداری جامعه اسلامی از‌آن یاد آور‌شد. اصل دیگر فقهی نظارت است، نظارت که به دو شکل عمودی از پائین به بالا و از بالا به پائین در سطوح حکومتی صورت می گیرد وهم با نظارت توده مردم از جریانات اجرایی و اداری جامعه اسلامی اعمال‌می شود، عمده ترین نهاد ی‌است در فقه اسلامی که زمینه ی نفوذ گذاری بر نظام سیاسی و اداری کشور‌را برای هر فرد مهیا میسازد . نهادی دیگری که در فقه اسلامی می توان از آن به عنوان زمینه ساز حضور مردم د ردستگاه اداری وسیاسی کشور اسلامی یاد کرد نصح الائمه می باشد . پیامبر گرامی اسلام ^(ص) در‌مورد می فرماید: « اولا: در کارهای که انجام می دهد خدا را در نظر می گیرد، ثانیا: از هرگونه انداز و انتقاد به اولیای امور دریغ نمی ورزد و ثالثا‌: پیوسته خودرا به انبوه مسلمانان پیوند دهد.» ⁽⁸⁾آخرین اصل اساسی که درفقه اسلامی مورد نظر می باشد آزادی نقد وانتقاد است، در این مورد سیره و فرموده علی ^{( ع)} به عنوان دست پرورده ی پیامبر عظیم الشأن اسلام را می توان یاد آور شد ، طوریکه حضرت در عهد نامه‌ی خویش به مالک اشتر فرماندار‌ش در مصر می نویسد « ... وآن کس را بر دیگران بگزین که سخن تلخ حق را به تو بیشتر گوید».⁽⁹⁾ اصول پیش گفته که در‌فوق مورد ارزیابی قرار گفت، نشانگر این است که فقه اسلامی و دستورات دینی ما تا چه حد به امور عمومی توجه‌شده‌است ، در دین مقدس اسلام علاوه بر اینکه شرایط خاصی برای دست اندرکاران و کارگزاران حکومتی بر می شمارد‌که تقوی،‌پاکی نفس،آگاهی‌از امور مسلمین‌و‌... در جمع این عوامل درونی است، به شکل واقع بینا‌نه به عوامل بیرونی نیز نظر افکنده، گویا اینکه پدیده قدرت و چگونگی کنترول آن و احساس مسئولیت در‌قبال سرنوشت امت مسلمه و بالاخره مشارکت در امور عموی را در محوریت مباحث فقهی قرار داده است . خلاصه اینکه فقه سیاسی اسلام زمینه ساز مشارکت فعال مردم در امور مربوط به عموم مسلمین  وجامعه  اسلامی بوده و فرهنگ سیاسی و نظام با ورها در این دین به گونه ای رقم خورده که از یک طرف در صورت واجد شرایط بودن فردی برای‌کسب منصب حکومتی ، برای سایرین اطاعت و تابعیت از اوامر آنرا توصیه و به عنوان یک فضیلت تلقی‌می‌نماید و از سوی دیگر به منظور اینکه افراد در خواب غفلت و بی خبری از سرنوشت خویش و جامعه اسلامی فرو نرود و جامعه با رکود مواجه نگردد علاوه بر توصیه در امر مشارکت ، گاه تا سر حد یک دستور دینی که لازمه اش تکلیف و مسئولیت مشارکت استنباط می گردد،‌به پیش می رود. به هر حال باید توجه داشت که آنچه درفوق بررسی گردید تنها احکامی کلی فقهی است ولی چگونگی تطبیق آن به عرف زمان و عقلا‌ی قوم مأول گردیده است، که با در نظر داشت ایجابات ومقتضیات زمان به تنظیم امور بپردازند. واین یعنی دینی که فرا زمان و فرا مکان است و برای هر مسئله ی پاسخ مناسب و درخور زمانه ارائه می دارد.

پی‌نوشت ها:

1- دکتور عبد اقیوم سجادی ، مبانی تئوریک احزاب سیاسی در اسلام ، مطبعه بلخ، 1386 ، ص 100 .

2- عبد الرحمن عالم ، بنیادهای علم سیاست ، نشر نی ، 1385، ص 112-117 .

3 - محمد هادی معرفت، جامعـــــــــــــــــــه مدنی، انتشارات دفتر تبلیغات‌اسلامی،1380‌،‌ص(‌172-159).