احزاب سیاسی افغانستان، کارکردها و چالش ها 2

سید محمد امین عالمی

85/10/30

آن چه که در بهتر ساختن احزاب سیاسی به ما کمک می کند، مطالعه ی ساختار دولت است؛ چه این ساختار می تواند چهره های متفاوتی داشته باشد و تعدد ساختار سیاسی دولت ها نیز مغایر بودن شیوه های حاکمیت را به دنبال دارد و بر همین اساس است که عناوینی چون عناوین قبل از نام کشور به وجود می آید. مانند جمهوری، جمهوری دموکراتیک، جمهوری اسلامی، جمهوری فدرال، شاهنشاهی و..

معمولا در ساختار حاکمیت دولت ها، احزاب سیاسی جایگاه ویژه ای برخوردار هستند ،اما موثریت احزاب سیاسی می تواند در خارج از ساختار اصلی دولت ـ کابینه ـ نیز محدود شود و یا هم به طور مستقیم و مشخص سهمی فعال در ساختار سیاسی دولت داشته باشد و یا هم می توان گفت که «مهمترین کار ویژه احزاب ایجاد ارتباط بین مردم و حکومت است.

احزاب سیاسی با گماشتن نمایندگان خود به مقام های دولتی، در حقیقت عامل نوعی ثبات دائمی بین مردم و زمام داران می باشند.»  (1) . با این تفسیر باید حزب را و سیله ای دانست که باید در جهت برآورده شدن خواسته های مشروع ملت از آن استفاده شود تا از این طریق مفهوم عدالت اجتماعی معنی پیدا نموده و قدرت حاکم تمثالی باشد از اراده ی توده ی مردم. به اضافه ی این؛ احزاب سیاسی منضبظ  و آزاد می توانند چون مرجع معلوماتی برای ملت عمل کنند، چنانچه «احزاب سیاسی در یک جامعه می توانند در بالا بردن دانش سیاسی افراد نسبت به وظایف و حقوق خود، شکل دادن به نگرش ها و باورهای پراکنده در قالب نگرش ها و مرام سیاسی یکدست، پشتیبانی از افراد در مقابل اقتدار و جباریت حکومت، تقویت جامعه ی مدنی و بالاخره پرورش نخبگان سیاسی آینده نقش اساسی ایفا کند» (2)

نقش احزاب سیاسی در ساختار قوه ی مجریه ی افغانستان:

تاریخ افغانستان حاکمیت رژیم های گوناگون حزبی را تجربه کرده است. به طور نمونه می توان از حکومت رژیم کمونیستی یادآور شد که احزاب خلق و پرچم به طور مستقیم و میزان قابل توجهی قدرت را در دست داشتند و عملا قوه ی مجریه به دست افراد وابسته به این دو حزب اداره می شد که با سقوط رژیم کمونیستی و روی کار آمدن دولت مجاهدین ساختار دولت دگرگون شد و احزاب مختلف جهادی با میزانی متفاوت در تشکیل دولت سهیم شدند با آن که احزاب وابسته به مجاهدین با شعار براندازی حکومت کمونیستی و برقراری نظام اسلامی در ابتدا از پایگاه مردمی برخوردار بودند، ولی پس از پیروزی مجاهدین قبل از این که این احزاب برای تأمین امنیت و رفاه عمومی تلاش کنند. تمام انرژی شان را برای کسب قدرت به کار انداختند که منجر به خانه جنگی های ویران کنی شد که رفته رفته زیر ساخت های اقتصادی، فرهنگی و.. کشور را  از هم پاشید.

و اما در مورد حکومت طالبان که نظامی مطلقا استبدادی را برقرار نموده بودند، باید گفت که در دوران حاکمیت این رژیم در محدوده ی جغرافیایی وسیعی از افغانستان، مفاهیمی چون سازمان و حزب معنی خود را از دست داد، زیرا قوه ی مجریه ی طالبان ـ هسته ی مرکزی امارت]به نام  [ اسلامی در رابطه با تمام مفاهیم اجتماعی و پدیده  های سیاسی فقط یک فیصله داشته، آن هم شلاق و زندان یا هم قصاص و اعدام!

در مجموع، با گذشت پنج سال از حاکمیت طالبان، به تدریج چهره ی اصلی آنان برای مردم افغانستان آشکار شد و حداقل پیامد این موضوع شکل گرفتن مفکوره و روحیه ی مبارزه در ذهن مردم این کشور گردید. پیش آمدن موضوعاتی چون فاجعه ی یازدهم سپتمبر سال 2001 تجاوز نظامی آمریکا به افغانستان و براندازی رژیم طالبان را در پی داشت که سقوط طالبان نقطه ی آغاز گرایش های بی سابقه ی سیاسی بود، چنانچه آمار دست داشته ی وزارت عدلیه افغانستان به خوبی این موضع را تأیید می کند:

ویژگی های اساسی احزاب:

1-   استراتژی ملی: چنانچه گفته شد؛ احزاب سیاسی باید خاستگاه ملی داشته باشند تا بتوانند بر اساس آن نقش موثری را ایفا کنند، اما متأسفانه احزاب سیاسی افغانستان -که از دیدگاه علمی نمی توان اکثریت آنان را به عنوان حزب سیاسی پذیرفت ـ نه تنها سعی در جلب پشتیبانی توده ی مردم نکردند، بلکه با تشکیل و فعالیت خویش بیشتر به مفاهیمی چون سمت گرایی، نژاد پرستی، مذهب گرایی و.. عینیت بخشیدند. این احزاب نه بر اساس استراتژی ملی بلکه بر اساس انگیزه های چون نفوذ نژآدی و فرقه ای به راه افتادند و واضح است که در این مسیر به بن بستی خواهند رسید که باعث فروپاشی و سردرگمی این احزاب خواهد شد.

2-اصل استقلالیت: مستقل بودن یکی دیگر از ویژگی های یک حزب سیاسی است که بر اساس آن مشروعیت و اقتدار پا به عرصه ی وجود گذاشته و در سیمای احزاب به مشاهده می رسد؛ حزبی که برخوردار از استقلال است، می تواند در تمام زمینه های فعالیتش آزادی عمل داشته و در نهایت نمونه کاملی از اراده ی ملی و اقع شود بر خلاف، احزاب سیاسی وابسته به حلقات خارجی که فاقد استقلال بوده و نمی توانند در راستای تأمین خواسته های ملی فعالیتی داشته باشند.

در صحنه ی سیاست افغانستان نیز ا ین گونه احزاب دیده می شود زیرا بیش از دو دهه ناامنی و جنگ اقتصاد این مملکت را به زانو در آورد و بدین اساس احزاب متعددی با پشتوانه ی خارجی به میان آمدند لذا بیم آن می رود که بر اساس همین وابستگی ها، منافع علیای ملی تحت الشعاع منافع ابر قدرت های جهانی واقع شده و بزرگترین خطای سیاسی جبران ناپذیر انجام شود علاوتا این موضوع  باعث می شود تا نه تنها  جامعه به سوی ترقی و تعالی حرکت نکند بلکه در قهقرای ذلت و رکود اقتصادی ـ سیاسی سقوط نماید و موجودیت چنین احزاب است که باعث کندی روند ترویج فرهنگ تساهل و تسامح در میان جامعه می شود و بدبختانه باید گفت که باید بر آمدن  چنین موضوع تمام ارزش های مورد نیاز برای برپایی جامعه و دولتی سالم و دموکراتیک از بین رفته یا حداقل به ضد ارزش تبدیل می شود.

از جانب دیگر احزاب وابسته و غیر مستقل سیاسی به گونه ای غیر مستقیم، ضربات گوناگون سیاسی ـ فرهنگی را بر پیکره ی این ملت و دولت وارد می کنند که جبران نمودن آن در مواردی حتی محال و غیر ممکن به نظر می رسد چه این احزاب جبرا مکلف به پیاده نمودن برنامه هایی هستند که از جانب اربابان خارجی شان دیکته می شود، و آنگهی فعالیت چنین احزاب با چنین ویژگی، میتواند مخل اراده ی عمومی و مانع تجلی افکار عمومی شود و این نقطه ای است که مبارزه ی این احزاب عملا در مقابل مسایلی چون رشد میزان دانش سیاسی جامعه آغاز می شود.

پاورقی:

1-      ماهنامه ی امین،؛ ش 2 و 3 (ثور و جوزای 1385)، ص 15 به نقل از کی لاوسن.

2-      همان ـ ص 15.